Đánh giá cảm quan thực phẩm Nguyên tắc và thực hành pdf

Full PDF PackageDownload Full PDF Package

This Paper

A short summary of this paper

37 Full PDFs related to this paper

Loading Preview

Sorry, preview is currently unavailable. You can download the paper by clicking the button above.

63
727 KB
5
159

Nhấn vào bên dưới để tải tài liệu

Đang xem trước 10 trên tổng 63 trang, để tải xuống xem đầy đủ hãy nhấn vào bên trên

1 NGUYỄN HOÀNG DŨNG Giáo trình Thực hành Đánh giá Cảm quan TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA TP. HỒ CHÍ MINH 2005 2 Mục lục 1 Những hiểu biết cơ sở về đánh giá cảm quan 1.1 Nhóm người thử cảm quan 1.2 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 Sản phẩm-Mẫu thử . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 1.3 Lựa chọn phép thử . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 1.4 Phòng đánh giá cảm quan 1.5 Thời điểm đánh giá cảm quan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 Một số phép thử "đơn giản" 5 5 7 2.1 Phép thử Tam giác . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 2.2 Phép thử phù hợp - AnotA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 2.3 Phép thử ABX . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 2.4 Phép thử 3-AFC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 2.5 Phép thử so hàng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 2.6 Phép thử phân nhóm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2.7 Phép thử cho điểm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2.8 Phép thử thị hiếu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2.9 Viết báo cáo đánh giá cảm quan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 2.9.1 Những điều cần tránh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 2.9.2 Những phần không thể thiếu của báo cáo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 3 Các thí nghiệm cảm quan 13 3.1 Thí nghiệm 1. Những điều kiện cơ bản . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 3.2 Thí nghiệm 2. Lựa chọn hội đồng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 3.3 Thí nghiệm 3. So sánh các phép thử phân biệt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 3.4 Thí nghiệm 4. Xác định ngưỡng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 3.5 Thí nghiệm 5. Xác định tín hiệu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 3.6 Thí nghiệm 6. Phép thử ước lượng độ lớn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 3.7 Thí nghiệm 7. Phương pháp Thời gian-Cường độ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 3.8 Thí nghiệm 8. Mô tả mùi-vị . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 3.9 Thí nghiệm 9. Xây dựng thuật ngữ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 3.10 Thí nghiệm 10. Phân tích mô tả . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 3.11 Thí nghiệm 11. Phép thử thị hiếu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 3.12 Thí nghiệm 12. Tương tác mùi-vị . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 3 4 MỤC LỤC 3.13 Thí nghiệm 13. Tối ưu hóa thực đơn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 3.14 Thí nghiệm 14. Đánh giá chất lượng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 Phụ lục 49 LỜI MỞ ĐẦU Môn học đánh giá cảm quan bắt đầu được đưa vào giảng dạy ở các trường đại học trên thế giới từ những năm 60 của thế kỷ trước nhờ vào đóng góp to lớn của Giáo sư Rose Marie Pangborn (UC Davis-Hoa Kỳ). Ở Việt Nam, GS. Lưu Duẩn và PGS. Hà Duyên Tư từ lâu đã được biết đến như những người đầu tiên đặt nền móng cho môn học này ở các trường Đại học có chuyên ngành đào tạo kỹ sư Công nghệ Thực phẩm. Tài liệu "Kỹ thuật phân tích cảm quan" [1] của tác giả Hà Duyên Tư đã trở thành một quyển sách gối đầu cho nhiều thế hệ kỹ sư công nghệ thực phẩm Việt Nam cũng như các bạn đọc quan tâm đến ngành khoa học còn rất trẻ này. Tài liệu trên trình bày một cách cô đọng những kiến thức cơ bản về lý thuyết cũng như thực hành của đánh giá cảm quan trong đó tác giả dành nhiều sự chú ý đến các phép thử cảm quan. Với mong muốn tập hợp và bổ sung một số thông tin trong lĩnh vực khoa học cảm giác (sensory science) trong thời gian hơn 10 năm qua, chúng tôi không muốn nhắc lại những gì đã được trình bày trong ấn phẩm trên, mà dành nhiều sự chú ý đến phần thực nghiệm đặc biệt là các bài tập mang tính tình huống. Đây là giáo trình dành cho sinh viên ngành Kỹ sư Công nghệ Thực phẩm của trường Đại học Bách khoa Tp. Hồ Chí Minh. Như đã trình bày ở trên, do chỉ chú ý đến khía cạnh thực nghiệm nên các phần liên quan đến cơ sở tâm-sinh lý của hoạt động của hệ thống cơ quan cảm giác bao gồm cấu tạo, hoạt động, quá trình hình thành nhận thức, các hiện tượng tâm lý, cơ sở của các phép đo, ... xin mời các độc giả quan tâm tìm đọc trong tài liệu của PGS Hà Duyên Tư [1] & [2] hoặc trong các tài liệu khác được liệt kê trong phần tài liệu tham khảo. Với mục đích cung cấp cho sinh viên hệ kỹ sư ngành công nghệ thực phẩm một số kỹ năng cơ bản sử dụng các phép thử cảm quan (sensory test) thông dụng, cũng như kỹ năng tổ chức các nghiên cứu cảm quan từ khâu đầu tiên là chuẩn bị mẫu đến khâu cuối cùng là viết một báo cáo thí nghiệm, giáo trình này được chia làm 3 phần chính: Phần 1: Những điều cần phải biết trước khi tiến hành một phép thử cảm quan; Phần 2: Một số phép thử thông dụng và Phương pháp viết một báo cáo thí nghiệm cảm quan; Phần 3: Một số bài thí nghiệm cảm quan. Đây là lần đầu tiên một tài liệu tương tự được biên soạn, mặc dù đã có những cố gắng nhất định, nhưng chắc là sẽ không tránh khỏi một số sai sót. Chúng tôi rất vui lòng lắng nghe những góp ý của độc giả với hy vọng ở những lần tái bản sau, giáo trình sẽ hoàn chỉnh hơn. Những ý kiến đóng góp của độc giả sẽ rất bổ ích cho một tài liệu về đánh giá cảm quan mà chúng tôi đang hợp tác biên soạn [8]: Cẩm nang đánh giá cảm quan. Xin chân thành cảm ơn GS.TSKH Lưu Duẩn, PGS.TS. Đống Thị Anh Đào đã đóng góp nhiều ý kiến quý báu cho giáo trình này. Tác giả xin chân thành cảm ơn GS. Harry Lawless (Trường Đại học Cornell, Hoa Kỳ) đã cho phép sử dụng một số tài liệu thực hành. Cảm ơn các em Lâm Đào Trung Hiếu, Nguyễn Như Ý đã giúp đỡ thiết kế trang bìa và hoàn chỉnh bản thảo của giáo trình. Tp. Hồ Chí Minh, ngày 25 tháng 5 năm 2004, Tác giả 1 2 MỤC LỤC MỌI GÓP Ý XIN GỬI VỀ Nguyễn Hoàng Dũng Bộ môn Công nghệ Thực phẩm-Khoa Công nghệ Hóa học Trường Đại học Bách khoa 268 Lý Thường Kiệt, Q. 10 Tp. HCM [email protected]: Phiên bản điện tử của giáo trình này bạn đọc có thể tìm thấy trên website của PTN Cảm quan, trường Đại học Bách khoa Tp HCM: www2.hcmut.edu.vn/∼dzung Chương 1 Những hiểu biết cơ sở về đánh giá cảm quan Theo tài liệu chuyên môn, tồn tại khá nhiều định nghĩa về đánh giá cảm quan (Jellinek[4]; Hà Duyên Tư[1]; Sauvageot & Catherine[12]; ...), tuy nhiên theo chúng tôi quan điểm của Stone & Sidel[15] là tổng quát và chính xác nhất và ASTM (American Society for Testing and Materials) cũng đã sử dụng quan điểm này làm định nghĩa chính thức về đánh giá cảm quan. "Sensory evaluation has been defined as a scientific method used to evoke, measure, analyze, and interpret those responses to products as perceived through the senses of sight, smell, touch, taste, and hearing." Đánh giá cảm quan cho phép giải quyết những bận tâm của nhà sản xuất thực phẩm trong các quá trình kiểm tra nguyên liệu, quá trình sản xuất, đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố công nghệ và kỹ thuật đến sản phẩm cuối cùng, cũng như xác định mối quan hệ giữa bao bì và chất lượng, xác định vòng đời của sản phẩm và cuối cùng là phát triển sản phẩm mới (hình 1.1). Cũng giống như những phương pháp phân tích thực phẩm khác, đánh giá cảm quan phải tuân theo một số nguyên tắc cơ bản nhằm đảm bảo kết quả thu được là chính xác và đáng tin cậy. Những nguyên tắc đó sẽ được trình bày một cách tóm tắt trong chương mở đầu của tài liệu này. 1.1 Nhóm người thử cảm quan Một trong những điểm tương đồng giữa các ngành phân tích sử dụng thiết bị với phân tích cảm quan đó là một thí nghiệm cảm quan không thể tiến hành nếu thiếu dụng cụ đo là người thử (Who). Tuy nhiên, nếu như các phương pháp thiết bị chỉ cần một thiết bị đo, thì trong đánh giá cảm quan, độc lập với "uy tín" của người thử (chuyên gia) việc sử dụng một hội đồng gồm nhiều thành viên đã trở Hình 1.1: Vị trí của đánh giá cảm quan trong công nghiệp thực phẩm [5] 3 4 CHƯƠNG 1. NHỮNG HIỂU BIẾT CƠ SỞ VỀ ĐÁNH GIÁ CẢM QUAN thành điều không thể thay thế 1 . Một vấn đề được đặt ra tiếp theo (không chỉ đối với các em sinh viên mà cả với những người đã từng tổ chức các thí nghiệm đánh giá cảm quan) đó là số lượng thành viên trong một hội đồng. Sẽ là không chính xác khi đưa ra một con số cụ thể mặc dù điều đó thỏa mãn tốt hơn câu hỏi trên đây, nhưng trong đánh giá cảm quan, để xác định số lượng người tham gia hội đồng, trước hết cần phải xác định rõ mục đích thí nghiệm. Nếu như bạn muốn xác định những tính chất cảm quan của một sản phẩm thực phẩm thì cần phải tập hợp một nhóm gồm 8-12 người đã qua lựa chọn và huấn luyện. Ngược lại, nếu mục đích thí nghiệm chỉ đơn giản là tìm hiểu nhận biết của người thử về sự giống, khác nhau giữa hai hoặc vài nhóm sản phẩm thì số lượng người thử cần kiểm tra lúc này phải nhiều hơn 50 người. Những thành viên này cũng cần được lựa chọn và huấn luyện nhưng về mặt thời gian và khối lượng thì "nhẹ nhàng" hơn nhóm "phân tích" bởi mục đích yêu cầu cũng đơn giản hơn: họ chỉ cần trả lời là những sản phẩm này giống hay khác nhau. Chú ý rằng điều này hoàn toàn không có nghĩa là các phép thử thuộc loại này là đơn giản. Xin mời độc giả quan tâm tìm đến bài viết gần đây của O’Mahony[16]. Nếu như mục đích thí nghiệm là đánh giá sự ưa thích của người tiêu dùng đối với một sản phẩm thì cần phải vượt qua con số 100 người thử để kết quả thu được có giá trị. Để tính toán số lượng người thử cần cho loại phép thử này, có rất nhiều công thức được đề nghị tuy nhiên những điều kiện để áp dụng chúng còn là một cuộc tranh cãi lớn; và trong hầu hết các trường hợp, con số 100 xuất hiện với tần số nhiều nhất. 1.2 Sản phẩm-Mẫu thử Quy tắc "vàng" thứ nhất của các phương pháp phân tích đòi hỏi các mẫu kiểm tra (What) phải "đại diện" cho tập hợp mẫu. Ngoài ra, các phương pháp lấy mẫu cần phải được chuẩn hóa để đảm bảo kết quả đo đạc có thể khái quát cho cả tập hợp. Phương pháp lấy mẫu, số lượng mẫu và những vấn đề liên quan bạn đọc có thể tìm thấy trong tài liệu Kỹ thuật phân tích thực phẩm (Hà Duyên Tư[3]). Cùng với yêu cầu "đại diện", mẫu thử phải được chuẩn bị theo một cách thống nhất. Một lời khuyên: mọi khâu chuẩn bị phải được văn bản hóa nhằm tránh mọi sai sót không đáng có. Việc văn bản hóa này còn là một cơ sở tốt để người tổ chức phép thử có thể đi tìm giải đáp cho kết quả thực nghiệm. Quy tắc "vàng" thứ hai đó là các mẫu phải được trình bày dưới dạng vô danh (nude-trần trụi). Trong mọi trường hợp mẫu đem đi thử không được có bất kỳ một mối liên hệ nào với tên thương mại, nhãn hiệu, nguồn gốc,... nhằm loại trừ được ảnh hưởng của hình ảnh cảm giác về sản phẩm có trước của người thử đến kết quả đánh giá cuối cùng. Thông thường, các mẫu thử được mã hóa bởi một số gồm 3 chữ số ngẫu nhiên (Phụ lục 8). 1.3 Lựa chọn phép thử Lựa chọn phép thử (How) là khâu rất quan trọng của một thí nghiệm đánh giá cảm quan. Bạn đọc có thể tìm thấy sơ đồ lựa chọn các phép thử được trình bày chi tiết trong SSHA[14]. Một cách tóm tắt, chúng ta cần phải tuân theo trình tự: Phép thử Phân biệt→ Phép thử Mô tả→ Phép thử Thị hiếu. Trong tài liệu này, chúng tôi sẽ trình bày nguyên tắc của một số phép thử thông dụng mà các bạn có thể sử dụng tùy theo vấn đề cụ thể mà bạn gặp phải. Bạn có hai sản phẩm và bạn muốn kiểm tra xem chúng có khác nhau hay không: RPhép thử tam giác Bạn một sản phẩm và bạn muốn kiểm tra xem sản phẩm này giống hay khác sản phẩm mẫu: RPhép thử phù hợp Bạn có nhiều sản phẩm; những sản phẩm này khác nhau ở một tính chất, bạn muốn sắp xếp các sản phẩm này theo tính chất khác nhau đó: 1 Độc giả quan tâm đến việc nên sử dụng chuyên gia hay không chuyên gia trong đánh giá cảm quan xin tham khảo các tài liệu của Lawless & Heymann[5]; Nguyễn et al. [9]... 1.4. PHÒNG ĐÁNH GIÁ CẢM QUAN 5 RPhép thử so hàng Bạn có nhiều sản phẩm khác nhau ở nhiều tính chất, bạn muốn xếp chúng vào trong các nhóm đã được định nghĩa trước: RPhép thử phân nhóm Bạn có nhiều sản phẩm khác nhau ở nhiều tính chất, bạn muốn ước lượng sự khác nhau đó: RPhép thử cho điểm 1.4 Phòng đánh giá cảm quan So với các phương pháp phân tích thiết bị, đánh giá cảm quan đòi hỏi một số điều kiện tương đối khắt khe về cơ sở vật chất (Where). Phòng thí nghiệm (PTN) phải được đặt ở nơi yên tĩnh, nhiệt độ dễ chịu (khoảng 20 − 25◦ C). Điều kiện này giúp cho người thử có thể dễ dàng tập trung làm việc. Bên cạnh đó, PTN phải đảm bảo người thử không bị làm phiền bởi các mùi lạ, cũng như bị làm phiền bởi những người xung quanh. Việc xây dựng các vách ngăn giữa người thử là cần thiết để thu được câu trả lời độc lập. Độc giả có thể tìm thấy một trong những thiết kế của PTN cảm quan hiện đại trong tài liệu của Meilgaard [6], Lawless & Heymann [5], các tiêu chuẩn của ISO và ASTM và Nguyễn et al. [8]. 1.5 Thời điểm đánh giá cảm quan Thời điểm đánh giá cảm quan (When) cũng là một vấn đề làm cho nhiều người băn khoăn. Theo thông lệ, người ta chấp nhận rằng một thí nghiệm cảm quan tốt nhất nên được tổ chức vào khoảng 10h-11h30 và 15h-17h, tuy nhiên các khoảng thời gian trên đây còn thiếu những cơ sở thực nghiệm. Trong một nghiên cứu gần đây, dưới sức ép về thời gian và người thử, chúng tôi đã tổ chức thực hiện các thí nghiệm ở ngoài khoảng thời gian nói trên nhưng không quan sát thấy bất kỳ kết quả bất thường nào. Ngược lại, khi cần so sánh kết quả của một người thử qua nhiều buổi thí nghiệm thì những kết quả này phải được thu thập vào cùng một thời điểm trong ngày (Sauvageot & Catherine[12]). Hoạt động của người thử trong PTN còn phụ thuộc vào thực nghiệm viên (tnv). Nhiệm vụ của tnv không chỉ là giải thích các hướng dẫn, cách thức tiến hành thực nghiệm, mà còn giúp cho người thử ở trong trạng thái thoải mái nhất, lắng nghe những góp ý của họ, tổ chức các buổi thảo luận và duy trì mức độ chủ động cao của người thử trong suốt thời gian thí nghiệm. Đóng vai trò tnv có thể là nhân viên của phòng thí nghiệm cảm quan hoặc là người tổ chức thí nghiệm. 6 CHƯƠNG 1. NHỮNG HIỂU BIẾT CƠ SỞ VỀ ĐÁNH GIÁ CẢM QUAN

This site is protected by reCAPTCHA and the Google Privacy Policy and Terms of Service apply.